Ma da

Truyền thuyết

Một từ điển tiếng Việt (Hồ Ngọc Đức biên tập, 2003, qua vi.wiktionary) ghi ma da là từ địa phương, chỉ "thứ ác thần ở dưới nước, chuyên kéo chân người bơi lội cho chết đuối, theo mê tín". Phạm Đình Hổ (Vũ trung tùy bút, đầu thế kỷ XIX) ghi niềm tin "người chết đuối thành ma". Hà Bá (河伯) là thần sông, khác hình tượng ma da.

Nguồn

Hồ sơ nháp — đang xác minh

Tư liệu 11 nguồn

Một từ điển tiếng Việt (Hồ Ngọc Đức biên tập, 2003) ghi ma da là từ địa phương, chỉ "thứ ác thần ở dưới nước, chuyên kéo chân người bơi lội cho chết đuối, theo mê tín". Phạm Đình Hổ (Vũ trung tùy bút, đầu thế kỷ XIX) coi việc "người chết đuối thành ma" là chuyện đã có. Một khảo sát ở Sa Đéc (Đồng Tháp, 2024) ghi rằng người dân sông nước từng coi Hà Bá là ác thần, "là Ma Da", nhưng vẫn lập miếu thờ để cầu thần đừng giáng hoạ.

1. Ghi nhận

   Từ điển ghi ma da là từ địa phương, chỉ một ác thần dưới nước, kéo chân người bơi cho chết đuối. Từ điển gọi đó là "ác thần", không nói đó là hồn người chết đuối.

   “(Địa phương) Thứ ác thần ở dưới nước, chuyên kéo chân người bơi lội cho chết đuối, theo mê tín.”

   Hồ Ngọc Đức (biên tập) (2003), mục "ma da", Việt–Việt, Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí, Leipzig (trích qua vi.wiktionary, trang này dẫn đúng nguồn ấy) ↗
2. Ghi nhận

   Ghi chép cổ đầu thế kỷ XIX coi chuyện người chết đuối thành ma là điều đã có. Đoạn này không dùng chữ "ma da". Tác giả chỉ nói lướt qua khi kể chuyện một con trâu chết đuối trong đầm hoá ma, hiện lên những đêm trăng.

   “Ôi ! Người chết đuối thành ma thì có, còn trâu chết đuối thành ma, thì trong các sách dã sử cũng không thấy chép.”

   Phạm Đình Hổ, Vũ trung tùy bút, chương LXXV "Việc tế tự", bản dịch Nguyễn Hữu Tiến (Wikisource) ↗
3. Ghi nhận

   Ở Đồng Tháp, nhất là với người làm nghề trên sông (vận tải, thuyền buôn, chài lưới, chế biến thuỷ sản), người dân từng coi Hà Bá là ác thần và đồng nhất thần với Ma Da. Vì sợ những hiểm nguy dưới nước, họ vẫn lập miếu thờ Hà Bá, vừa để tôn kính, vừa để cầu thần đừng giáng hoạ. Miếu thường dựng ven sông hoặc ở chỗ giao nhau giữa các nhánh sông.

   “họ rất kiêng sợ và kính trọng Hà Bá. Người dân từng quan niệm Hà Bá là vị ác thần, là Ma Da rất ghê sợ. Từ tâm lý sợ hãi, chưa lường trước những nguy hiểm tiềm ẩn dưới nước, người dân đã lập miếu thờ thần Hà Bá vừa để tỏ ý tôn sùng vừa để cầu mong thần đừng giáng họa.”

   Đỗ Thị Hà Thơ, Ngô Trọng Phúc (2024), "Tín ngưỡng thờ thần Hà Bá của người Đồng Tháp (trường hợp khảo sát miếu An Khương, thành phố Sa Đéc, tỉnh Đồng Tháp)", Tạp chí Khoa học Đại học Cần Thơ, tập 60, số chuyên đề Giáo dục ĐBSCL, tr. 88–97 (đoạn trích ở tr. 89), DOI 10.22144/ctujos.2024.287 ↗
4. Ghi nhận

   Cùng bài khảo sát giải thích rằng tiếng ác của Hà Bá có lẽ bắt nguồn từ những vụ chết đuối: dân gian cho rằng người chết đuối bị Hà Bá bắt đi. Ở miếu An Khương, khi Hà Bá được ghép với Thuỷ Long Thánh mẫu, vị thần có hai mặt: mặt phúc thần là Thuỷ Long Thánh mẫu cứu người; mặt ác thần là "Hà Bá thủy quan, tức Ma Da, chuyên dìm chết người". Theo nhóm tác giả, ở Sa Đéc mặt ác thần này nay đã khá mờ nhạt, tức là hình tượng đã được "thiện hoá".

   “Có lẽ là bắt đầu từ việc có những người bị chết đuối nên trong tâm thức dân gian cho rằng họ bị Hà Bà bắt đi. […] Khi là ác thần thì Thủy Long hiện diện qua cái tên tích hợp là Hà Bá Thủy Long, Hà Bá thủy quan, tức Ma Da, chuyên dìm chết người.”

   Đỗ Thị Hà Thơ, Ngô Trọng Phúc (2024), Tạp chí Khoa học Đại học Cần Thơ, tập 60, tr. 88–97 (đoạn trích ở tr. 94) ↗
5. Ghi nhận

   Cùng bài viết ghi Hà Bá có gốc từ Trung Quốc, và người Việt có câu "đất có Thổ Công, sông có Hà Bá".

   “Dù thần Hà Bá có nguồn gốc từ Trung Quốc, nhưng từ bao đời nay, câu “đất có Thổ Công, sông có Hà Bá” được người dân Việt truyền tụng từ đời này qua đời khác”

   Đỗ Thị Hà Thơ, Ngô Trọng Phúc (2024), Tạp chí Khoa học Đại học Cần Thơ, tập 60, tr. 89 ↗
6. Diễn giải của Nếp Âm

   Một bài tạp văn hồi ức của tác giả Bùi Trung (in lại từ "Chuyện quê") kể rằng người lớn hay doạ trẻ con ham tắm sông là ma da sẽ lôi đi; rằng có ai chết đuối thì người ta xì xào là bị ma da kéo; và rằng ngay trong nhà tác giả, mỗi người hiểu ma da một kiểu. Bài cũng gọi "Ma da hay Hà bá" là thuỷ thần coi một khúc sông, vì chết oan mà thành. Đây là lời kể cá nhân trên một tạp chí điện tử, không phải công trình khảo cứu, nên chỉ dùng làm không khí và manh mối.

   “Trong tâm linh thì Ma da hay Hà bá là một thủy thần cai quản một khúc sông vì chết oan.”

   Bùi Trung, "Ma da...", Tạp chí điện tử Văn hoá và Phát triển, 12/09/2021 (theo Chuyện quê) ↗
7. Diễn giải của Nếp Âm

   Tác phẩm hiện đại: phim điện ảnh Ma da (2024) của đạo diễn Nguyễn Hữu Hoàng, quay 35 ngày ở rừng ngập mặn Năm Căn (Cà Mau), có Việt Hương và Thành Lộc. Bài báo giới thiệu phim gọi ma da là đề tài tâm linh dân gian lưu truyền nhiều đời, đồng thời là lời cảnh báo tránh tai nạn sông nước. Câu "Coi chừng ma da kéo giò" được bài báo nêu như một lời dặn quen thuộc. Đây là nguồn báo viết về phim, không phải nguồn dân gian.

   “Ma da là một trong những đề tài tâm linh dân gian được lan truyền nhiều đời.”

   Tuổi Trẻ Online, "Việt Hương, Thành Lộc lam lũ trong phim về 'ma da kéo chân'", 11/06/2024 ↗
8. Diễn giải của Nếp Âm

   Bối cảnh chung: theo nhà nhân học Heonik Kwon, trong văn hoá Việt một số ma là người chết bất thường, chết non, chết đau đớn hay chết dữ, nhất là khi chết xa nhà. Câu này không nói riêng về ma da. Câu được trích qua Wikipedia (có chú thích dẫn Kwon), chưa đối chiếu với sách gốc.

   “certain ghosts are people who have undergone unnatural, premature, painful or violent deaths”

   Wikipedia EN "Ghosts in Vietnamese culture", chú thích dẫn Kwon, Heonik (2008), Ghosts of War in Vietnam, Cambridge University Press, tr. 20 ↗
9. Diễn giải của Nếp Âm

   Diễn giải của Nếp Âm: nguồn có uy tín cho thấy ít nhất hai cách hiểu về ma da. (1) Ma da là ác thần dưới nước: từ điển gọi là "ác thần", và ở Đồng Tháp ma da từng được đồng nhất với Hà Bá. (2) Ma da gắn với hồn người chết đuối: Phạm Đình Hổ coi việc người chết đuối thành ma là chuyện đã có, dù ông không dùng chữ "ma da". Cách hiểu phổ biến hiện nay, rằng ma da là "hồn người chết đuối kéo người khác thế mạng", có vẻ đã nhập hai ý này làm một. Đây là giả thuyết, chưa có nguồn khẳng định.

   Diễn giải của Nếp Âm
10. Diễn giải của Nếp Âm

    Diễn giải của Nếp Âm: trước đây hồ sơ ghi "Hà Bá khác ma da", nhưng câu đó chỉ đúng một nửa. Ở cấp từ ngữ và kinh điển, Hà Bá là một vị thần sông, có gốc Trung Hoa, được lập miếu thờ. Còn trong tâm thức dân gian ở ít nhất một vùng (Đồng Tháp), mặt dữ của Hà Bá từng được gọi là Ma Da. Khi kể chuyện nên giữ ranh giới này: Hà Bá ở miếu được thờ phụng thì thể hiện trang nghiêm; ma da là mặt đáng sợ của dòng nước trong lời người làng. Thuồng luồng và thuỷ quái là một nhóm hình tượng khác, chưa tra nguồn.

    Diễn giải của Nếp Âm
11. Diễn giải của Nếp Âm

    Diễn giải của Nếp Âm: ý nói chuyện ma da dùng để răn trẻ con đừng ham tắm sông chỉ thấy ở nguồn đại chúng (bài hồi ức của Bùi Trung, bài báo về phim). Đây là cách đọc hợp lý và có ích cho kênh, nhưng chưa có công trình khảo cứu nào khẳng định, nên khi kể chỉ được nói là cách hiểu, không trình bày như sự thật đã được chứng minh.

    Diễn giải của Nếp Âm

Biến thể vùng miền Không rõ vùng: từ điển Hồ Ngọc Đức gắn nhãn "(Địa phương)" nhưng không nói là địa phương nào.; Nam Bộ (Đồng Tháp, Sa Đéc): người làm nghề sông nước từng đồng nhất Hà Bá ác thần với Ma Da, nhưng vẫn lập miếu thờ (miếu An Khương) để cầu thần đừng giáng hoạ. Mặt ác thần này nay đã mờ nhạt (Tạp chí Khoa học ĐH Cần Thơ, 2024, tr. 89 và 94).; Nam Bộ: câu dặn "coi chừng ma da kéo giò" và lời doạ trẻ ham tắm sông thấy trong nguồn đại chúng (Tuổi Trẻ 2024, bài hồi ức trên Văn hoá và Phát triển). Chưa có nguồn khảo cứu.; Bắc Bộ: chưa tìm thấy dị bản có nguồn. Phạm Đình Hổ là người Bắc (Hải Dương), nhưng đoạn trích chỉ nói chung về người chết đuối thành ma, không dùng chữ "ma da".; Trung Bộ: chưa tìm thấy dị bản có nguồn.

Lưu ý khi kể Đuối nước là bi kịch có thật, nhất là với trẻ em. Không dùng ma da để đùa cợt những vụ đuối nước có thật, không nêu tên nạn nhân, không quy ma da cho một con sông, một cái hồ hay một làng có thật. Hà Bá vẫn được thờ ở miếu (như miếu An Khương, Sa Đéc), nên khi xuất hiện trong truyện phải được thể hiện trang nghiêm, không biếm hoạ, và không gọi một vị thần đang được thờ là "ma da" khi chưa nói rõ đó là quan niệm dân gian trong quá khứ. Không gắn ma da với một dân tộc hay tôn giáo nào: bài khảo sát nhắc tới sự cộng cư của người Việt, Hoa, Khmer ở Tây Nam Bộ, nhưng không quy niềm tin ma da cho riêng tộc người nào. Khi vẽ: không vẽ xác trương hay cảnh dìm người; giữ không khí bằng mặt nước, rong và bóng tối. Nên có một câu an toàn sông nước ở cuối mỗi video, ví dụ: "Đừng tắm sông một mình, hãy học bơi và đi cùng người lớn." Về bản quyền: vi.wiktionary, Wikisource và Wikipedia dùng giấy phép CC BY-SA, trích ngắn phải ghi nguồn. Bản quyền bản dịch Vũ trung tùy bút của Nguyễn Hữu Tiến chưa xác minh. Bài Tạp chí Khoa học ĐH Cần Thơ chỉ trích ngắn, có ghi nguồn. Chưa dùng ảnh nào.

Trong series

• Tập 1Coi chừng ma da kéo giòBến Lở: Chuyện Ma Da Kéo Giò
• Tập 2Ông lái đò không tin maBến Lở: Chuyện Ma Da Kéo Giò
• Tập 3Con trâu chết đuối hiện lên đêm trăngBến Lở: Chuyện Ma Da Kéo Giò
• Tập 4Lời đồn thế mạngBến Lở: Chuyện Ma Da Kéo Giò
• Tập 5Người đàn bà không dám ra bếnBến Lở: Chuyện Ma Da Kéo Giò
• Tập 6Gọi tên về nhàBến Lở: Chuyện Ma Da Kéo Giò