Thần trùng

Truyền thuyết

Hung thần bắt hồn người chết theo tín ngưỡng dân gian Việt — trùng tang, giờ trùng, bùa trấn trùng. Hồ sơ nháp — đang xác minh.

Tư liệu 16 nguồn

Thần trùng là hung thần trong tín ngưỡng dân gian người Việt, gắn với nỗi sợ "trùng tang": người mất rơi vào ngày giờ xấu thì trong nhà, trong họ có tang liền mấy đám. Ghi chép xưa nhất tìm được là Vũ trung tùy bút của Phạm Đình Hổ (bản dịch Nguyễn Hữu Tiến), có chương "Cái thói kiêng ngày trùng tang, trùng phục". Sách kể rằng nhà có tang kiêng ngày trùng tang, trùng phục, phải mời thầy phù thủy về làm bùa trước khi liệm. Sách cũng chép một chuyện xảy ra trước năm 1740: một con chim lớn bằng con vịt, lông hồng đậm, sà xuống mổ mãi vào một nấm mả mới, trong mả có tiếng khóc. Người con có tang gọi nó là "con hung sát" đã làm nhà mình có mấy cái tang liền. Chính Phạm Đình Hổ ghi rằng ông không tin chuyện này. Đầu thế kỷ XX, Phan Kế Bính trong Việt Nam phong tục xếp "Trùng-tang" vào hàng sao hung tinh trong lịch xem ngày. Các bài trên Tạp chí Nghiên cứu Phật học của PGS.TS Nguyễn Thị Yên (Viện Nghiên cứu Văn hóa) và Hoàng An Khánh ghi lại quan niệm dân gian rằng người mất vào "giờ xấu" không siêu thoát được, bị quỷ sứ bắt tra tấn để khai tên tuổi người nhà. Các bài này cũng ghi lời truyền rằng Tổ Như Trừng Lân Giác viết kinh "Thập nguyện cứu sinh" và khắc ván bùa giải để người dân yên tâm khi có việc hiếu. Từ đó chùa Liên Phái (Hà Nội) nổi tiếng về giải trùng, còn chùa Hàm Long (Bắc Ninh) được coi là nơi "nhốt vong" bị trùng nặng. Báo chí ghi thêm các lời kể đời nay: giờ Dần, Thân, Tỵ, Hợi; trùng không bắt dâu rể; gửi vong; giữ bùa ba năm. Báo chí và giới nghiên cứu đều coi đây là tín ngưỡng dân gian, nhắc rằng "trùng tang" không có trong Phật giáo, và giải thích những cái chết liên tiếp bằng trùng hợp, bệnh lây, sức yếu khi lo tang. Hình tượng này đã đi vào game kinh dị Việt "Thần Trùng – The Death".

1. Ghi nhận

   Ghi chép cổ về tục kiêng trùng tang: đời truyền rằng nhà có tang kiêng ngày trùng tang, trùng phục. Người chết gặp ngày ấy thì nhà hay mắc trùng tang, phải mời thầy phù thủy về "thư phù liệm tang", tức làm bùa làm dấu cho người chết trước khi liệm (theo chú thích của người dịch). Phạm Đình Hổ nói ông đã xét trong sách lễ mà không thấy, và trong bụng vẫn không cho là phải.

   “Đời truyền rằng những nhà có tang hay kiêng ngày trùng tang, trùng phục. Người nào chết gặp phải ngày ấy thì nhà ấy hay mắc trùng tang, phải mời thầy phù thủy về làm phép thư phù liệm tang. Ta xét trong điển lễ, không biết tại cớ gì, bụng vẫn không cho là phải.”

   Phạm Đình Hổ, Vũ trung tùy bút, chương "Cái thói kiêng ngày trùng tang, trùng phục" (Nguyễn Hữu Tiến dịch), Wikisource tiếng Việt ↗
2. Ghi nhận

   Hình dạng của thứ gây trùng tang trong sách cổ: Phạm Đình Hổ chép lời mẹ ông kể về ông Huyện thừa huyện An Thế, người làng Hoạch Trạch, cùng huyện với tác giả. Một chiều, ông thấy một con chim lớn bằng con vịt, lông màu hồng đậm, từ trên trời sa xuống đậu trên nấm mả mới mà mổ mãi, trong mả có tiếng khóc hu hu. Ông bắn chết chim thì tiếng khóc im. Hôm sau, người con có tang đến tạ ơn và kể rằng cha mất gặp ngày trùng tang nên nhà có mấy cái tang liền. Đêm trước, vong cha báo mộng rằng "con hung sát" làm khổ mình đã được ông trừ đi. Việc này xảy ra trước năm Canh Thân (1740), và tác giả ghi rằng nhà nho vẫn không tin. Lưu ý: sách gọi nó là "con hung sát", không dùng chữ "thần trùng", và không tả mặt người hay mỏ đỏ.

   “thấy một con chim lớn bằng con vịt, sắc lông màu hồng đậm, bay từ trên trời sa xuống. Nó đậu trên cái mả mới mà mổ mãi, và nghe trong mả có tiếng khóc hu hu. … "Cha mất gặp ngày trùng tang, nên trong nhà phải mấy cái tang liền. Đêm hôm trước, thấy vong hồn người cha báo mộng bảo rằng, cái con hung sát ấy nó làm khổ đã nhờ được ông thương, trừ đi rồi, vậy nên gọi chút lễ mọn đền ơn". Việc này ở về trước năm Canh Thân (1740), nhưng nhà nho ta vẫn không tin.”

   Phạm Đình Hổ, Vũ trung tùy bút, chương "Cái thói kiêng ngày trùng tang, trùng phục" (Nguyễn Hữu Tiến dịch), Wikisource tiếng Việt ↗
3. Ghi nhận

   Trong lịch xem ngày của người Việt đầu thế kỷ XX, "Trùng-tang" là tên một sao hung tinh. Ngày có sao này, hoặc sao Trùng-cửu, Thiên hình, Nguyệt-phá, là ngày xấu.

   “ngày nào có những sao hung tinh như sao Trùng-tang, Trùng-cửu, Thiên hình, Nguyệt-phá v.v... hoặc là ngày trực-nguy, trực phá thì là ngày xấu.”

   Phan Kế Bính, Việt Nam phong tục, mục XXXI "Xem ngày kén giờ", Wikisource tiếng Việt ↗
4. Ghi nhận

   Quan niệm dân gian về trùng tang, theo nhà nghiên cứu: người thân mất vào "giờ xấu" thì không siêu thoát, đi lang thang, bị quỷ sứ bắt tra tấn, bắt khai tên tuổi người nhà để đến bắt đi. Vì thế gia đình, chi họ có tang liên tiếp, gọi là trùng tang hay trùng tang liên táng. Theo lời truyền, Tổ Như Trừng Lân Giác (1696–1733) từng chứng kiến nhiều cái chết liên tiếp trong nhà và dòng họ. Ngài viết bộ kinh "Thập nguyện cứu sinh" cùng bộ ván gỗ khắc bùa giải. Nhờ đó chùa Hàm Long ngày nay được coi là nơi "nhốt vong" bị trùng nặng. Quanh việc "trấn trùng", "nhốt vong" có các nghi lễ khai phương phá ngục và giải oan cắt kết. Tác giả gọi "gửi vong lên chùa", "nhốt vong", "cắt trùng tang" là những thực hành văn hoá tâm linh cần được nghiên cứu khách quan, khoa học. Tác giả dùng chữ "theo truyền lại", "tương truyền", tức là ghi lời truyền chứ không khẳng định sự thật.

   “quan niệm dân gian cho rằng, khi người thân trong gia đình mất vào "giờ xấu" thì sẽ không siêu thoát được, mà đi lang thang, quỷ sứ bắt được sẽ tra tấn, bắt khai ra tên tuổi người nhà để đến bắt đi. Trong gia đình, chi họ sẽ có tang sự liên tiếp, hiện tượng đó gọi là trùng tang hay trùng tang liên táng. … chùa Hàm Long ngày nay được coi là nơi có khả năng nhốt vong bị trùng nặng. Xung quanh việc "trấn trùng", "nhốt vong" đã tạo nên các thực hành nghi lễ đặc trưng như khai phương - phá ngục và lễ giải oan - cắt kết”

   PGS.TS Nguyễn Thị Yên (Viện Nghiên cứu Văn hóa), "Di sản văn hóa nhìn từ cuộc đời và sự nghiệp Tổ Như Trừng Lân Giác", Tạp chí Nghiên cứu Phật học, 11/03/2023 ↗
5. Ghi nhận

   Một bài khác trên tạp chí Phật học giải thích vì sao chùa Liên Phái gắn với việc giải trùng tang. Thời ấy, thấy dân quá lo sợ trùng tang, Tổ Trịnh Thập (Như Trừng Lân Giác) viết bản kinh "Thập nguyện cứu sinh" và cho khắc bộ ván in phù giải, để trong bảo tháp cho dân tự đến thỉnh. Việc này giúp người dân an tâm khi có việc hiếu. Bài viết đặt việc này vào "quan niệm dân gian", và nhấn mạnh mục đích là giúp người dân yên lòng.

   “Theo quan niệm dân gian, chùa Liên Phái nổi tiếng về việc hóa giải "trùng tang", sự thật thì thời ấy, thấy chúng sinh quá lo sợ về sự "trùng tang", Tổ Trịnh Thập đã viết ra bản kinh "Thập nguyện cứu sinh" và bộ ván in khắc phù giải để trong bảo Tháp để nhân dân tự đến thỉnh với niềm tin rằng việc đó có thể hóa giải "trùng tang", làm cho người dân được an tâm khi có hiếu sự.”

   Hoàng An Khánh, "300 năm Sơn môn – Chùa Liên Phái", Tạp chí Nghiên cứu Phật học, 17/05/2026 ↗
6. Ghi nhận

   Thân thế Tổ Như Trừng Lân Giác (1696–1733), đệ tử thiền sư Chân Nguyên, người đổi nhà cũ thành chùa Liên Tông (sau là Liên Phái, Hà Nội). Tư liệu về Tổ chủ yếu còn ở chùa Liên Phái (dựng năm 1726) và chùa Hàm Long (Bắc Ninh). Bài này không bàn tới trùng tang.

   “Tư liệu liên quan đến Tổ sư Như Trừng Lân Giác chủ yếu ở hai chùa là chùa Liên Phái, được xây dựng năm 1726 và chùa Hàm Long, có từ trước đó.”

   TS. Phạm Văn Tuấn (Viện Nghiên cứu Hán Nôm), "Thiền sư Như Trừng Lân Giác và chùa Liên Phái", Tạp chí Nghiên cứu Phật học ↗
7. Diễn giải của Nếp Âm

   Một bài tổng quan nghiên cứu ghi lại cách phân vai hai chùa trong lời truyền: chùa Liên Phái chuyên giải trùng tang và bốc bát hương thờ gia tiên, còn chùa Hàm Long ở Bắc Ninh chuyên "nhốt trùng". Bài tổng quan này dẫn lại một bài trên trang Phật giáo điện tử (Thiện Ngôn, 2019), nên đây là lời truyền được thuật lại chứ không phải kết quả khảo cứu.

   “Chùa Liên Phái là chùa chính chuyên để giải trùng tang và bốc bát hương thờ gia tiên. Còn chùa Hàm Long là nơi chuyên để nhốt trùng tại tỉnh Bắc”

   PGS.TS Nguyễn Thị Phương Chi (Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam), "Thiền sư Như Trừng Lân Giác và chùa Liên Phái – thành tựu nghiên cứu", Tạp chí Nghiên cứu Phật học, 09/03/2023 ↗
8. Diễn giải của Nếp Âm

   Theo báo chí, một số gia đình ở Hà Nội lên chùa Liên Phái hỏi xem ngày giờ mất của người thân có phạm trùng không, xin ngày giờ liệm, ngày giờ hạ huyệt và bùa giải trùng. Chùa Hàm Long được gọi là nơi "chuyên nhốt trùng".

   “xin ngày giờ liệm, ngày giờ hạ huyệt cùng bùa hóa giải trùng tang. … Còn chùa Hàm Long là nơi chuyên nhốt trùng.”

   Báo Kiến Thức, "Ngôi chùa nào nổi tiếng với chuyện trùng tang ở Hà Nội" ↗
9. Diễn giải của Nếp Âm

   Báo chí lưu ý rằng khái niệm "trùng tang" không có trong Phật giáo, nên việc giải trùng ở chùa chỉ nên hiểu là cách trấn an tinh thần. Báo cũng cảnh báo rằng thổi phồng nỗi sợ trùng tang để lại hệ quả xấu cho xã hội.

   “Ngoài ra, khái niệm "trùng tang" cũng không có trong Phật giáo. … Việc thổi phồng nỗi sợ hãi trùng tang sẽ để lại hệ quả xấu trong xã hội, cần phải được hạn chế.”

   Báo Kiến Thức, "Ngôi chùa nào nổi tiếng với chuyện trùng tang ở Hà Nội" ↗
10. Diễn giải của Nếp Âm

    Lời kể về giờ trùng trên báo: người mất đúng vào giờ "trùng rơi vào kiếp sát" (Dần, Thân, Tỵ, Hợi) thì nhà có tang liên tiếp. Đây là lời thuật trên báo, chưa có sách khảo cứu đối chiếu.

    “người chết đúng vào giờ "trùng rơi vào kiếp sát" (Dần, Thân, Tỵ, Hợi)”

    Người Phật tử (Hồng Lam, theo Vương Hà – ĐS&PL), "Hóa giải trùng tang", 26/10/2011 ↗
11. Diễn giải của Nếp Âm

    Cách giải trùng ở chùa Hàm Long theo báo chí: có gia đình "gửi vong" lên chùa. Chùa còn giữ bộ ván in khắc phù giải "trùng tang liên táng" được cho là có từ mấy trăm năm. Người còn sống trong nhà giữ lá bùa ba năm để phòng tai hoạ.

    “Nơi đây còn có bộ ván in khắc phù giải "trùng tang liên táng" từ mấy trăm năm nay. … Những người sống trong gia đình được giữ lá bùa trong ba năm để đề phòng tai hoạ.”

    Người Phật tử (Hồng Lam, theo Vương Hà – ĐS&PL), "Hóa giải trùng tang", 26/10/2011 ↗
12. Diễn giải của Nếp Âm

    Một kiêng cữ đi kèm lời kể: "trùng" chỉ bắt người cùng huyết thống, không bắt dâu, rể. Đây là lời một thầy phong thủy nói với báo, chưa phải tư liệu điền dã.

    “Trùng không "bắt" người có quan hệ dâu, rể.”

    Người Phật tử (Hồng Lam, theo Vương Hà – ĐS&PL), "Hóa giải trùng tang", 26/10/2011 ↗
13. Diễn giải của Nếp Âm

    Cách giới nghiên cứu nhìn nhận, qua lời thuật của báo chí: GS Trần Lâm Biền cho rằng khó nói chuyện thật hay không, đây là tín ngưỡng dân gian. Lương y Trần Bình giải thích rằng khói hương và cảnh đông người khiến không khí ngột ngạt, người sức đề kháng kém dễ đổ bệnh. Ông cũng kể có gia đình tốn tới 30 triệu đồng để cúng giải trùng. Cố GS Nguyễn Hoàng Phương từng nêu giả thuyết "cộng hưởng sóng" theo huyết thống, nhưng giả thuyết này chưa được kiểm chứng.

    “Những chuyện như vậy, xét tính chân thật thì khó nói. … Khí này cộng hưởng với mùi khói hương, sự đông đúc của người sống khiến không khí ngột ngạt. … Họ cũng tốn đến 30 triệu đồng để cúng giải trùng tang.”

    Báo Pháp luật Việt Nam (Vương Hà), "Hoá giải nỗi khiếp sợ mang tên trùng tang", 25/02/2011 ↗
14. Diễn giải của Nếp Âm

    Lời đồn trùng tang gây hại thật cho nhà có tang. Ở phường Yên Nghĩa (Hà Đông, Hà Nội) năm 2011, một ông cụ và người con dâu mất cách nhau khoảng hai giờ, cả xóm liền đồn là "trùng tang", khiến gia đình hoang mang. Tổ trưởng dân phố cho rằng đó là trùng hợp vì các ca đều bệnh nặng đã biết trước, và gọi trùng tang là "một quan niệm dân gian rất hư ảo". Bài báo mong dư luận đừng làm tổn thương thêm gia đình.

    “Trùng tang là một quan niệm dân gian rất hư ảo.”

    Báo Pháp luật Việt Nam, "Oan nghiệt lời đồn "trùng tang"" ↗
15. Diễn giải của Nếp Âm

    Một cách lý giải nguồn gốc niềm tin: xưa kia, nhiều bệnh truyền nhiễm như lao, thương hàn, dịch tả khiến nhiều người trong một nhà mất liên tiếp. Khi hiểu biết y học còn hạn chế, người ta dễ hiểu nhầm hiện tượng này là "chết trùng".

    “nhiều căn bệnh truyền nhiễm như lao, thương hàn, dịch tả … Khi kiến thức y học còn hạn chế, hiện tượng này dễ bị hiểu lầm là "chết trùng".”

    FPT Shop, "Thần trùng là gì? Giải thích hiện tượng dân gian dưới góc nhìn khoa học và văn hóa" ↗
16. Diễn giải của Nếp Âm

    Tác phẩm hiện đại: game kinh dị tâm lý "Thần Trùng – The Death" của DUT Studio (Việt Nam), lấy bối cảnh một nhà trọ ở Hà Nội những năm 90. Tên game lấy từ hình tượng vị thần thu hồn người mất vào giờ Trùng.

    “chuyên thu thập linh hồn của những người qua đời vào giờ Trùng”

    Hoàng Hà Mobile, "The Death | Thần Trùng: game kinh dị thuần Việt do studio Việt Nam sản xuất" ↗

Biến thể vùng miền Quê Phạm Đình Hổ (Bắc Bộ, thế kỷ XVIII): Vũ trung tùy bút chép chuyện con chim "hung sát" lông hồng đậm mổ mả mới ở làng Hoạch Trạch, cùng huyện với tác giả, trước năm 1740. Địa danh ngày nay chưa đối chiếu được. Đi kèm là tục mời thầy phù thủy làm bùa trước khi liệm.; Hà Nội (chùa Liên Phái): lời truyền gắn với Tổ Như Trừng Lân Giác, kinh "Thập nguyện cứu sinh" và ván in phù giải. Dân đến xin giờ liệm, giờ hạ huyệt và bùa giải trùng. Tạp chí Nghiên cứu Phật học có ghi, báo chí cũng có đưa tin.; Bắc Ninh (chùa Hàm Long, Nam Sơn, trước thuộc Quế Võ): được coi là nơi "nhốt vong" bị trùng nặng. Có các tục gửi vong, nghi lễ khai phương phá ngục, giải oan cắt kết, giữ bùa ba năm. Phần nghi lễ được nghiên cứu Phật học ghi lại, phần giữ bùa mới thấy trên báo chí.; Trung Bộ, Nam Bộ và các dân tộc thiểu số: chưa tìm được tư liệu tiếng Việt có nơi kể cụ thể về tên gọi "thần trùng" hay tục giải trùng.

Lưu ý khi kể Trùng tang là nỗi sợ có thật của những gia đình vừa mất người thân. Báo chí từng ghi cảnh cả xóm đồn "trùng tang" làm khổ thêm một nhà đang có tang. Vì vậy không dùng hình tượng này để doạ, và không đổ lỗi cho người mất, cho con dâu, con rể hay người sinh mất vào giờ nào đó. Chùa Liên Phái, chùa Hàm Long và Tổ Như Trừng Lân Giác đang được thờ phụng, tôn kính, nên phải thể hiện trang nghiêm, không biếm hoạ, không viết như thể nhà chùa "bán bùa". Nên nói rõ rằng trùng tang không phải khái niệm của Phật giáo, và theo nguồn Phật học thì việc khắc ván phù giải là để dân yên lòng. Báo chí từng phản ánh có nhà tốn hàng chục triệu đồng để cúng giải, nên tránh nội dung cổ vũ mê tín tốn kém. Khi nhắc tục lệ, nên kèm cách lý giải (bệnh lây, sức yếu khi lo tang) và kèm thái độ hoài nghi của chính Phạm Đình Hổ. Cảnh chim mổ mả mới chỉ nên gợi bằng không khí, không tả xác chết hay quan tài ghê rợn. Hình chim lông hồng đậm theo sách cổ là được, không thêm "mặt người" vì không có nguồn.

Trong series

• Tập 1Chiều mả mớiCon Hung Sát Lông Hồng
• Tập 2Lời đồn đầu ngõCon Hung Sát Lông Hồng
• Tập 3Thầy lang và nước giếngCon Hung Sát Lông Hồng
• Tập 4Gốc đa đầu làngCon Hung Sát Lông Hồng
• Tập 5Tiếng khóc dưới mảCon Hung Sát Lông Hồng
• Tập 6Ván phù ở Liên PháiCon Hung Sát Lông Hồng
• Tập 7Đêm cả xóm thứcCon Hung Sát Lông Hồng
• Tập 8Lông hồng bạc màuCon Hung Sát Lông Hồng